Pıtrak Motifi: Anlamı, Biçimleri ve Yahyalı Halısındaki Yeri

Pıtrak motifi, dört yöne çatallı kollar uzatan geometrik bir motiftir; halk kültüründe nazara karşı koruma ve bolluk dileğiyle dokunur. Nasıl tanındığını, nelerle karıştırıldığını, Yahyalı halısındaki yerini ve çizimini anlatıyoruz.

Pıtrak motifi çizimi: dört yöne uzanan, uçları çatallı kollar

Pıtrak motifi, ortadaki küçük bir göbekten dört yöne uzanan ve uçları çatallanan kollarla dokunan geometrik bir motiftir; adını dikenli tohumları yüne ve giysiye yapışan pıtrak bitkisinden alır. Halk kültüründe iki anlamla dokunur: dikenleriyle nazarı ve kötülüğü uzak tutması, bir de "pıtrak gibi" deyimindeki bolluk ve bereket dileği. Kayseri Ansiklopedisi pıtrağı Yahyalı halılarında sık kullanılan motifler arasında sayar. Bu yazıda motifin nasıl tanındığını, nelerle karıştırıldığını ve kareli kâğıda nasıl çizildiğini anlatıyoruz.

Pıtrak motifi çizimi: dört yöne uzanan, uçları çatallı kollar
Pıtrak motifi çizimi: dört yöne uzanan, uçları çatallı kollar

Pıtrak bitkisi ve motifin adı

Pıtrak, tarla kenarlarında ve yol boylarında yetişen, tohumları sert dikenlerle kaplı bir bitkidir. Kırsalda yaşayan herkes onu koyunun yününe, köpeğin tüyüne ya da pantolonun paçasına yapışmış hâliyle tanır; bir kez yapıştı mı tek tek ayıklamak gerekir. Anadolu'nun farklı yerlerinde bitkiye ve motife pıtırdak ya da bıtrak dendiği de olur.

Dokumacının bu bitkiyi motife dönüştürmesi şaşırtıcı değildir. Yünün her gün elden geçtiği bir evde pıtrak hem tanıdık hem de dikkat çekici bir biçimdir: ortada bir tohum, dört bir yana uzanan dikenler.

Pıtrak motifi ne anlama gelir?

Motif anlamları sözlü kültüre dayanır ve yöreden yöreye değişir. Pıtrak için en sık karşılaşılan iki yorum şunlardır:

  • Nazara karşı koruma: Dikenli tohuma kimse çıplak elle kolayca dokunamaz; motifin de kem gözü ve kötülüğü dokumadan aynı biçimde uzak tuttuğuna inanılır. Bu yönüyle pıtrak, göz motifi ve muska motifi gibi koruyucu motiflerle aynı aileye girer.

  • Bolluk ve bereket: Kırsalda "pıtrak gibi" deyimi "çok bol, sayısız" anlamında kullanılır. Pıtrağın sayısız tohumu, ailenin çoğalması, evin ve sürünün bereketi dileğiyle ilişkilendirilir.

Bu iki anlam birbirini dışlamaz. Aynı dokumacı motifi hem evi korusun hem de bereket getirsin diye dokumuş olabilir. Bu yüzden "pıtrak şu demektir" demek yerine "geleneksel olarak şu dilekle dokunur" demek daha doğrudur.

Dokumada pıtrak motifi nasıl tanınır?

Pıtrağı tanımak için üç işarete bakın:

  1. Merkezde küçük bir göbek: Ortada bir baklava, kare ya da artı biçiminde küçük bir çekirdek bulunur.

  2. Dört eşit kol: Göbekten dört yöne, çoğu zaman çapraz ya da artı düzeninde, eşit uzunlukta kollar çıkar.

  3. Çatallı ya da kancalı uçlar: Kolların uçları ikiye ayrılır, kanca gibi kıvrılır ya da küçük bir üçgenle biter. Dikeni anlatan bu uçlar motifin imzasıdır.

Pıtrağın en belirgin özelliği her yönden aynı görünmesidir. Motifi çeyrek tur çevirdiğinizde değişmez. Bu yüzden dokumada sıra sıra dizildiğinde düzenli bir ritim, zemine serpiştirildiğinde ise yıldızlı bir gökyüzü etkisi verir.

Pıtrak dokumada üç farklı yerde karşınıza çıkabilir:

  • Zemine serpiştirilmiş küçük motifler olarak, büyük göbeklerin arasındaki boşlukları doldurur.

  • Göbeğin içinde merkez motif olarak, büyük bir baklavanın ortasına yerleşir.

  • Bordür boyunca tekrar eden bir dizi olarak kenarı süsler.

Pıtrağı karıştırdığımız motifler

Kollu ve simetrik motifler Anadolu dokumalarında çoktur. Pıtrak en sık şu motiflerle karıştırılır:

  • Yıldız motifi: Yıldız genellikle sekiz köşeli, dolu bir biçimdir; kolları yoktur, köşeleri vardır. Pıtrakta ise ince kollar ve uçta çatallar öne çıkar. Yıldızın biçimlerini yıldız motifi yazımızda ayrıca anlattık.

  • Haç ve çengel: Dört kollu haç pıtrağa çok benzer. Fark uçlardadır: haçın kolları düz biter, çevresindeki kancalar ayrı dokunur. Pıtrakta çatal ya da kanca kolun kendi ucundadır.

  • Akrep motifi: Akrebin de kolları ve kancaları vardır, ama akrep yönlüdür; bir gövdesi, iki yana açılan bacakları ve bir uçta kıskaçları bulunur. Ayrıntılı karşılaştırmayı akrep motifi yazımızda yaptık.

Bu motiflerin çizimlerini yan yana görmek için kilim motifleri ve anlamları rehberimize bakabilirsiniz.

Yahyalı halısında pıtrak

Kayseri Ansiklopedisi, Yahyalı halılarında sık kullanılan geometrik motifleri çit ayak, dabaz, stilize karpuz, çengel, madalyon çerçevesi, merdiven, pıtrak ve camili ayak olarak sayar. Yani pıtrak, Yahyalı halısının geometrik dilinin bir parçasıdır.

Yahyalı halısında motifler, göbek ve bordürlerden oluşan bir düzenin içine yerleşir. Göbekli, karpuzlu, dabazlı ya da üç göbekli bir halıda büyük göbek kompozisyonun merkezini oluşturur; pıtrak gibi küçük geometrik motifler ise genellikle zemini ve bordürleri doldurur. Göbek düzenini ve model adlarını Yahyalı halısı motifleri yazımızda ayrıntılı anlattık.

Üç göbekli kırmızı Yahyalı halısı, göbek ve bordür detayı
Üç göbekli kırmızı Yahyalı halısı, göbek ve bordür detayı

Yukarıdaki fotoğraf, Yahyalı'daki mağazamızdaki Üç Göbekli Kırmızı Yahyalı Halısı (Çift) çiftinden bir detay: kırmızı zemin üzerinde mavi çerçeveli krem göbekler ve onları çevreleyen bordürler. Bir halıda küçük geometrik motifleri ararken önce göbeğin içine, sonra göbekler arasındaki zemine ve en son bordürlere bakmak işinizi kolaylaştırır.

Pıtrak motifi nasıl çizilir?

Pıtrak, simetrisi sayesinde kareli kâğıda en kolay çizilen motiflerden biridir:

  1. Merkezi belirleyin. Kâğıda bir dikey, bir yatay orta çizgi çekin. Kesiştikleri yere 3 kare genişliğinde küçük bir baklava çizin.

  2. Kolları uzatın. Baklavanın dört ucundan, orta çizgiler boyunca 4–5 karelik kollar çıkarın. Dört kol da aynı uzunlukta olmalı.

  3. Uçları çatallayın. Her kolun ucunda iki yana birer kare açılıp bir kare geri dönen küçük bir çatal ya da kanca çizin.

  4. Renklendirin. Göbeği ve kolları koyu bir renkle, çatalları zıt bir renkle doldurun. Koyu zeminde açık renkli bir pıtrak çok iyi okunur.

Kareli kâğıtta adım adım çizim yöntemini görsellerle kolay kilim motifi çizimi yazımızda anlattık.

Sık sorulan sorular

Pıtrak motifi ne anlama gelir?

Halk kültüründe pıtrak motifi iki dilekle dokunur: dikenleriyle nazarı ve kötülüğü uzak tutmak, sayısız tohumuyla da bolluk ve bereket getirmek.

Pıtrak motifi nasıl tanınır?

Ortada küçük bir göbek, göbekten dört yöne eşit uzanan kollar ve uçlarda çatal ya da kanca bulunur. Motif çevrildiğinde her yönden aynı görünür.

Pıtrak motifi Yahyalı halılarında var mı?

Evet. Kayseri Ansiklopedisi pıtrağı Yahyalı halılarında sık kullanılan geometrik motifler arasında sayar; çengel, merdiven ve dabaz gibi motiflerle birlikte görülür.

Pıtrak ile yıldız motifi arasındaki fark nedir?

Yıldız motifi köşeli ve dolu bir biçimdir. Pıtrak ise ince kollardan oluşur ve kolların uçları çatallanır ya da kanca gibi kıvrılır.

Elinizdeki bir halıda pıtrak ya da başka bir motif olup olmadığını merak ediyorsanız fotoğrafını WhatsApp’tan yazın; birlikte bakalım.

Halınızı birlikte seçelim

Yahyalı’daki mağazamızdan ek fotoğraf, ölçü ve fiyat bilgisi için hemen yazın ya da arayın. Odanızın fotoğrafını gönderirseniz size uygun halıları önerelim.

WhatsApp