Kilim Desenleri: 6 Geleneksel Desen Düzeni, Dokuma Teknikleri ve Kareli Kâğıda Çizimi
Kilim deseni, motiflerin bir düzenle kilime yerleşmesidir. Şeritli, göbekli, mihraplı ve sonsuz baklava gibi altı desen düzenini kareli kâğıt çizimleriyle, deseni belirleyen ilikli kilim, cicim, zili ve sumak tekniklerini anlatıyoruz.

Kilim deseni, kilimin yüzeyindeki motiflerin bir düzen içinde bir araya gelmesiyle oluşan bütündür. Anadolu kilimlerinde en sık görülen desen düzenleri şeritli, göbekli, mihraplı, sonsuz baklava, dikey bantlı ve serpme motifli düzenlerdir. Bir kilimin deseni iki şeyle belirlenir: motiflerin yüzeye nasıl yerleştirildiği ve kilimin hangi teknikle dokunduğu. Bu yazıda önce altı desen düzenini kareli kâğıt çizimleriyle, sonra deseni belirleyen dokuma tekniklerini anlatıyoruz.
Desen ile motif aynı şey mi?
Günlük dilde ikisi çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır, ama aralarında bir fark vardır. Motif, tek başına anlam taşıyan küçük bir şekildir: bir göz, bir koçboynuzu, bir elibelinde. Desen ise bu motiflerin tekrarlanarak ve belirli bir düzene oturtularak yüzeye yayılmış hâlidir. Örneğin tek bir baklava bir motiftir; aynı baklavanın kilimin bütün zeminini kaplayacak biçimde çapraz dizilmesi ise bir desendir.
Motiflerin tek tek anlamlarını kilim motifleri ve anlamları rehberimizde 20 motifle anlattık. Bu yazının konusu motiflerin kendisi değil, kilime nasıl yerleştikleri.
Kilimde 6 desen düzeni
Kilimler üzerine yapılan akademik çalışmalar desen düzenlerini genellikle göbekli (madalyonlu), mihraplı, şeritli, motiflerin çapraz ve sonsuz tekrarlandığı, zemini yatay ya da dikey bantlara bölen ve tasvirli düzenler olarak gruplar. Aşağıdaki çizimlerde bu düzenlerden altısını kareli kâğıt üzerinde gösterdik; her kare, dokumadaki küçük bir renk alanına karşılık gelir.

1. Şeritli (yollu) desen
Kilim boydan boya yatay şeritlere bölünür ve her şeritte farklı bir motif dizisi tekrarlanır. Bir şeritte baklavalar, diğerinde zikzaklar, bir başkasında küçük noktalar sıralanabilir. Anadolu'da "yollu" diye de anılan bu düzen özellikle cicim ve zili dokumalarda yaygındır; cicim ve zili üzerine yapılan bir çalışmada incelenen otuz dokumanın onunun şeritli düzende olduğu belirtilir.
2. Göbekli desen
Zeminin ortasında bir ya da birkaç büyük baklava göbek bulunur. Kilim göbekleri genellikle basamaklı kenarlıdır ve uçlarından kancalar çıkar. Göbekler üst üste dizildiğinde kilim dikey bir eksen boyunca okunur.
3. Mihraplı desen
Zeminin bir ucunda basamaklı bir niş yükselir. Seccade olarak kullanılan kilimlerde görülen bu düzende nişin tepesine kimi zaman küçük bir kandil ya da ibrik motifi yerleştirilir.
4. Sonsuz baklava
Zemin, çapraz çizgilerle baklava kafeslere bölünür ve desen kenarlarda kesilmiş gibi devam eder. Akademik çalışmalarda "sonsuzluk prensibi" olarak anılan bu düzende belirgin bir merkez yoktur; göz kilimin her yerinde aynı ritmi görür.
5. Dikey bantlı desen
Şeritli düzenin dikey hâlidir: zemin boyuna uzanan renkli bantlara ayrılır ve bantların içine küçük motifler dizilir. Bantların renkleri dönüşümlü kullanıldığında kilim dar ve uzun görünür.
6. Serpme motifli desen
Açık bir zemin üzerine küçük motifler aralıklarla serpiştirilir. Göz, pıtrak, muska gibi küçük motifler bu düzende sık kullanılır. Çizimdeki örnekte her motif iç içe baklavalardan oluşan bir göz motifi.
Deseni belirleyen dokuma teknikleri
Anadolu düz dokumaları atkının çözgüler arasından geçiriliş biçimine göre dört temel teknikle dokunur: kilim, cicim, zili ve sumak. Hangi tekniğin kullanıldığı, desenin nasıl görüneceğini doğrudan etkiler.

İlikli kilim: Her motif kendi renginde bir atkıyla dokunur. Atkı motif sınırına gelince geri döner ve iki renk arasında dikey küçük yarıklar, yani ilikler oluşur. İlikler dikey çizgileri zayıflattığı için ilikli kilimlerde motifler basamaklı ve çaprazdır; uzun dikey kenarlardan kaçınılır.
Cicim: Düz dokunmuş bir zemin üzerine renkli desen iplikleri eklenir. Desen ipliği zeminin üstünde yüzerek motifi oluşturur, böylece motifler sade bir zemin üzerinde kabartma gibi durur.
Zili: Atkı ve çözgüden oluşan zemin dokumasına üçüncü bir iplik olan desen ipliği eklenir. Cicime benzer ve sık motifli cicimle karıştırıldığı olur. Zili dokumalarda yüzey çoğu zaman sık ve küçük motiflerle doludur.
Sumak: Desen ipliği çözgülere sarılarak ilerletilir. Sıra sıra değişen sarma yönü yüzeyde eğik, örgüye benzeyen bir doku oluşturur.
Bir kilimi tanırken önce deseninin düzenine, sonra tekniğine bakmak işinizi kolaylaştırır. Kilimin tersine bakmak da yardımcı olur: ilikli kilimin iki yüzü birbirine çok benzer, cicim ve sumakta ise tersinde genellikle desen ipliklerinin uçları ve atlamaları görülür. Kilim ile halının yapısal farklarını kilim mi halı mı yazımızda anlattık.
Kareli kâğıda kilim deseni çizmek
Çizimdeki altı desenin hepsi kareli kâğıda kopyalanabilir. Başlamak için şu sırayı izleyin:
Düzeni seçin. Şeritli ve serpme motifli desenler en kolay olanlardır; göbekli ve sonsuz baklava biraz daha kare saymayı gerektirir.
Önce çerçeveyi çizin. Kilimin kenarına tek sıra koyu bir çizgi çekin; şeritli desende yatay ayırıcı çizgileri de bu aşamada belirleyin.
Tekrar eden birimi bir kez çizin. Bir baklavayı ya da bir zikzak parçasını önce tek başına çizin, kaç kare tuttuğunu sayın.
Birimi kare sayarak çoğaltın. Aynı birimi aynı aralıklarla tekrarlayın. Bir karelik kayma bütün deseni bozar, bu yüzden boyamadan önce kurşun kalemle işaretleyin.
Üç dört renkle sınırlı kalın. Kırmızı, lacivert, hardal sarısı ve krem, geleneksel kilim görüntüsü için yeterlidir.
Tek tek motif çizmeyi öğrenmek isterseniz kolay kilim motifi çizimi yazımızdaki adım adım çizimlerle başlayabilirsiniz. Halı deseni için de kolay halı çizimi yazımız var.
Desen kilimin yaşı ve yöresi hakkında ne söyler?
Desen düzeni çoğu zaman yöreyle ilişkilidir; bir bölgenin dokumacıları belirli düzenleri ve motif dizilerini kuşaktan kuşağa aktarır. Kırşehir kilimleri üzerine yapılan bir çalışmada yöre kilimlerinin zemindeki motiflere, zemin düzenine ve kullanım amacına göre adlandırıldığı belirtilir. Ancak yalnızca desene bakarak bir kilimin yaşını ya da yöresini kesin olarak söylemek mümkün değildir. Boyalar, iplik, dokuma sıklığı ve yıpranma da birlikte değerlendirilir; bu konuyu antika kilim nasıl anlaşılır yazımızda ayrıntılı anlattık.
Kayseri yöresinin halı ve kilim geleneğini merak ediyorsanız Yahyalı halısı sayfamız ve Kayseri halıları rehberimiz iyi bir başlangıç olur.
Sık sorulan sorular
Kilim deseni ne demek?
Kilim deseni, kilimdeki motiflerin tekrarlanarak belirli bir düzen içinde yüzeye yerleştirilmesiyle oluşan bütündür. Motif tek bir şekildir; desen bu şekillerin şeritler, göbekler ya da çapraz kafesler hâlinde düzenlenmiş hâlidir.
Kilim desenleri neden geometriktir?
Kilimde desen, atkı ipliklerinin çözgüler arasında gidip gelmesiyle oluşur. Atkı her sırada belirli bir çözgüde döndüğü için çizgiler basamaklı ilerler; eğri ve yuvarlak biçimler yerine baklava, üçgen ve zikzak gibi geometrik biçimler ortaya çıkar.
İlikli kilim ne demek?
İlikli kilim, her motifin kendi renginde atkıyla dokunduğu ve atkının motif sınırında geri dönmesiyle renkler arasında küçük dikey yarıkların, yani iliklerin oluştuğu kilimdir.
Cicim ile kilim arasındaki fark nedir?
Kilimde deseni atkının kendisi oluşturur. Cicimde ise düz dokunmuş bir zeminin üzerine ayrı desen iplikleri eklenir ve motifler bu ipliklerle zeminin üstünde işlenir.
Bir kilimin desenini ya da tekniğini merak ediyorsanız fotoğrafını WhatsApp’tan yazın; birlikte bakalım. El dokuması halılarımızı da Yahyalı'daki mağazamızdan fotoğraflarıyla gönderebiliriz.
Halınızı birlikte seçelim
Yahyalı’daki mağazamızdan ek fotoğraf, ölçü ve fiyat bilgisi için hemen yazın ya da arayın. Odanızın fotoğrafını gönderirseniz size uygun halıları önerelim.