Farklı Kültürlerin Motifleri: Dünyadan 10 Geleneksel Motif ve Anlamı

Türkmen gülünden Japon seigaiha dalgasına, Maori korusundan Hint mandalasına: dünyadan 10 geleneksel motifin kökeni, anlamı ve Anadolu motifleriyle karşılaştırması.

Farklı kültürlerin motifleri tablosu: Türkmen gülü, bote, Berberi baklavası, menderes, seigaiha, koru, Kelt düğümü, Selbu gülü, Adinkrahene ve mandala çizimleri

Farklı kültürlerin motifleri, bir toplumun inançlarını, doğayla ilişkisini ve gündelik hayatını basit biçimlerle anlatan geleneksel desenlerdir. Türkmen halılarındaki gül, İran ve Hindistan'ın bote deseni, Fas'ın Berberi baklavası, Antik Yunan'ın menderesi, Japonya'nın seigaiha dalgası, Maorilerin korusu, Kelt düğümü, Norveç'in Selbu gülü, Gana'nın Adinkra sembolleri ve Hint mandalası dünyada en çok tanınan örneklerdir. Bu yazıda on motifi çizimleriyle tanıtıyor, her birinin nereden geldiğini ve geleneksel olarak nasıl yorumlandığını anlatıyoruz. Yazının sonunda Anadolu kilim motifleriyle kısa bir karşılaştırma da bulacaksınız.

Farklı kültürlerin motifleri tablosu: Türkmen gülü, bote, Berberi baklavası, menderes, seigaiha, koru, Kelt düğümü, Selbu gülü, Adinkrahene ve mandala çizimleri
Farklı kültürlerin motifleri tablosu: Türkmen gülü, bote, Berberi baklavası, menderes, seigaiha, koru, Kelt düğümü, Selbu gülü, Adinkrahene ve mandala çizimleri

Motif nedir, kültürler neden motif kullanır?

Motif, bir desenin içinde tekrar eden en küçük anlamlı birimdir. Dokumacı, çömlekçi, oymacı ya da nakışçı bir biçimi defalarca tekrarlayarak deseni kurar. Bu biçimler çoğu zaman doğadan gelir: bir yaprak, bir dalga, bir boynuz, bir yıldız. Zamanla biçim sadeleşir ve topluluk içinde ortak bir anlam kazanır.

Motif anlamları büyük ölçüde sözlü kültüre dayanır. Aynı biçim iki komşu köyde farklı yorumlanabilir; bazı motiflerin ilk anlamı ise unutulmuş, yalnızca biçimi kalmıştır. Bu yüzden aşağıdaki anlamları "kesin karşılık" değil, o kültürde en sık karşılaşılan yorum olarak okumak doğru olur.

Dünyadan 10 geleneksel motif

1. Türkmen gülü (Türkmenistan)

Türkmen halılarının en tanınan motifi, göl ya da gül denen sekizgen madalyondur. Halının zeminine sıra sıra dizilir. Teke, Yomut, Salur ve Ersarı gibi Türkmen boyları farklı göller dokumuştur; bu yüzden göl, araştırmacılarca çoğunlukla boyun işareti olarak açıklanır. Ancak aynı göl birden fazla boy tarafından da kullanılabildiği için tek başına kesin bir kimlik belgesi sayılmaz.

Adın kökeni tartışmalıdır: Bir görüş Farsça "çiçek" anlamındaki gül kelimesine, başka bir görüş Türkçede soy ve boy ile ilişkilendirilen bir kelimeye bağlar. Türkmen gülü, Türkmenistan bayrağında da yer alır.

2. Bote ya da şal deseni (İran, Hindistan)

Bote, ucu kıvrık bir damla ya da badem biçimindeki motiftir. Bizde "şal deseni", Batı'da "paisley" olarak bilinir. Kökeni İran'a dayanır ve çok eskiye gider; ilk ortaya çıkışı hâlâ tartışılmaktadır. Hint ve Keşmir şallarında yaygınlaşmış, 18. ve 19. yüzyılda bu şallarla Avrupa'ya ulaşmıştır. Batı'daki "paisley" adı, bu şalların taklitlerinin seri olarak dokunduğu İskoçya'daki Paisley kasabasından gelir.

Botenin anlamı için en sık anılan yorumlar selvi ağacı, alev ve filizlenen tohumdur. Selvi yorumunda motif hayatı ve sonsuzluğu simgeler.

3. Berberi baklavası (Fas)

Fas'ın Atlas Dağları'nda dokunan Berberi halı ve kilimlerinde en sık görülen biçim baklavadır (eşkenar dörtgen). Baklavalar tek başına, iç içe ya da zemini kaplayan bir ağ hâlinde dokunur. Halk yorumlarında baklava koruma, kadınlık ve bereketle ilişkilendirilir. Bu anlamlar yöreden yöreye ve dokumacıdan dokumacıya değişir.

Berberi baklavası, Anadolu kilimlerindeki göz motifi ile şaşırtıcı ölçüde benzerdir. İç içe baklava biçimi iki coğrafyada da en temel dokuma biçimlerinden biridir.

4. Menderes (Antik Yunan ve Anadolu)

Menderes, düz çizgilerin dik açılarla kıvrılarak kesintisiz bir bant oluşturduğu motiftir. Batı'da "meander" ya da "Grek anahtarı" olarak bilinir. Adını, Batı Anadolu'da kıvrıla kıvrıla akan Büyük Menderes Nehri'nden (antik adıyla Maiandros) alır. Antik Yunan çömleklerinden tapınak frizlerine kadar pek çok yerde kenar süsü olarak kullanılmıştır.

Menderes genellikle akan suyun ve sonsuzluğun simgesi olarak yorumlanır. Anadolu dokumalarında kenar boyunca kıvrılan su yolu motifi ile hem biçim hem anlam bakımından akrabadır.

5. Seigaiha dalgası (Japonya)

Seigaiha, "mavi deniz dalgaları" anlamına gelen ve iç içe yarım dairelerin pul pul üst üste dizilmesiyle oluşan Japon desenidir. Kumaşlarda, seramiklerde ve kâğıt süslemelerinde kullanılır. Durgun ve sonsuz biçimde tekrar eden dalgalar, geleneksel olarak huzur, süreklilik ve iyi talih dileğiyle ilişkilendirilir.

6. Koru (Yeni Zelanda, Maori)

Koru, Maori dilinde açılmakta olan bir eğrelti otu filizini anlatan sarmal biçimdir. Maori oymacılığında, dövmelerinde ve süslemelerinde çok sık kullanılır. Yeni hayatın, büyümenin, gücün ve huzurun simgesi olarak yorumlanır. İçe doğru kıvrılan uç, başlangıca dönüşü anlatır.

7. Kelt düğümü (İrlanda, İskoçya)

Kelt düğümü, birbirinin altından ve üstünden geçen, başı ve sonu olmayan çizgilerle kurulan geçme motiftir. En tanınan biçimlerinden biri, üç kollu triquetradır. Orta Çağ İrlanda el yazmalarında ve taş haçlarda zengin örnekleri vardır. Kesintisiz çizgisi nedeniyle genellikle sonsuzluk, bağlılık ve süreklilik ile ilişkilendirilir.

8. Selbu gülü (Norveç)

Selbu gülü, Norveç örgülerinde, özellikle eldiven ve kazaklarda görülen sekiz kollu yıldızdır. Adını Norveç'in Selbu yöresinden alır. Sekiz kollu yıldız Kuzey Avrupa'nın pek çok halk sanatında görülür; kış örgülerinin vazgeçilmez motiflerinden biridir.

Sekiz kollu yıldız Anadolu dokumalarında da çok yaygındır. 16. yüzyılın ünlü yıldızlı Uşak halıları bu biçimin iri bir yorumunu taşır. Ayrıntılar için Osmanlı saray halıları yazımıza bakabilirsiniz.

9. Adinkrahene (Gana)

Adinkra, Batı Afrika'da Akan halkının kumaşlara bastığı sembollerin genel adıdır. Her sembolün bir atasözü ya da öğütle bağlantılı bir anlamı vardır. Adinkrahene, "Adinkra sembollerinin başı" anlamına gelir ve üç iç içe daireden oluşur. Önderlik, büyüklük ve karizmanın simgesi olarak bilinir; diğer sembollere ilham verdiği de söylenir.

10. Mandala (Hindistan, Tibet)

Mandala, Sanskritçede "daire" anlamına gelen ve merkezden dışa doğru simetrik olarak büyüyen bir desendir. Hindu ve Budist geleneklerinde evrenin düzenini temsil eder; meditasyon ve ritüellerde kullanılır. Bugün boyama kitaplarından duvar süslemelerine kadar dünyanın her yerinde bilinen bir motiftir.

Farklı kültürlerin motiflerinde ortak noktalar

On motife birlikte bakınca bazı ortaklıklar hemen göze çarpar:

  • Doğadan doğan biçimler: Dalga, nehir, eğrelti otu, selvi ve çiçek, motiflerin çoğunun kaynağıdır.

  • Sonsuzluk fikri: Menderes, Kelt düğümü ve seigaiha, kesintisiz tekrarıyla sonsuzluğu anlatır.

  • Koruma dileği: Berberi baklavası gibi pek çok motif, evi ve aileyi kötülükten koruma isteğiyle dokunur.

  • Simetri: Türkmen gülü, Selbu gülü ve mandala, merkez etrafında dengeli bir düzen kurar.

Bu benzerlikler tesadüf değildir. Dokuma tekniği, özellikle de düz dokuma kilim, ustayı çapraz çizgilere, basamaklara ve baklavalara yönlendirir. Bu yüzden birbirinden binlerce kilometre uzaktaki dokumacılar zaman zaman çok benzer biçimlere ulaşmıştır.

Anadolu motifleriyle karşılaştırma

Anadolu kilimleri de dünyanın en zengin motif dillerinden birine sahiptir. Yukarıdaki motiflerin Anadolu'daki yakın akrabalarını şöyle eşleştirebiliriz:

Anadolu kilim motiflerini çizimleriyle tek sayfada görmek için kilim motifleri ve anlamları rehberimize göz atabilirsiniz.

Okul ödevi ve çizim için ipuçları

Farklı kültürlerin motifleri görsel sanatlar derslerinde sık verilen bir konudur. Çizim yaparken şunlar işinizi kolaylaştırır:

  1. Basitten başlayın. Adinkrahene (iç içe daireler), Berberi baklavası ve menderes cetvel ve pergelle kolayca çizilir.

  2. Kareli kâğıt kullanın. Menderes, Selbu gülü ve Türkmen gülü kareli kâğıtta çok daha düzgün çıkar.

  3. Rengi az tutun. Geleneksel motiflerin çoğu iki ya da üç renkle yapılır. Kırmızı, lacivert ve hardal sarısı iyi bir başlangıçtır.

  4. Kaynağını yazın. Motifin hangi ülkeye ait olduğunu ve ne anlama geldiğini çizimin altına kısa bir notla ekleyin.

Anadolu motiflerini kareli kâğıda adım adım çizmek isterseniz kolay kilim motifi çizimi yazımızdaki görselli anlatıma bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Farklı kültürlere ait motiflere örnek nelerdir?

Türkmen gülü (Türkmenistan), bote ya da şal deseni (İran ve Hindistan), Berberi baklavası (Fas), menderes (Antik Yunan), seigaiha dalgası (Japonya), koru (Maori), Kelt düğümü (İrlanda), Selbu gülü (Norveç), Adinkra sembolleri (Gana) ve mandala (Hindistan ve Tibet) en bilinen örneklerdir.

Menderes motifi adını nereden alır?

Menderes motifi, adını Batı Anadolu'da kıvrılarak akan Büyük Menderes Nehri'nden alır. Nehrin antik adı Maiandros'tur.

Paisley deseni hangi kültüre aittir?

Paisley ya da bote, İran kökenli bir motiftir. Hint ve Keşmir şallarıyla yaygınlaşmış, Batı'daki adını ise bu şalların taklitlerinin dokunduğu İskoçya'daki Paisley kasabasından almıştır.

Türkmen gülü ne anlama gelir?

Türkmen gülü, Türkmen halılarında sıra sıra dokunan sekizgen madalyondur. Araştırmacılar onu çoğunlukla Türkmen boylarının işareti olarak açıklar.

En kolay çizilen kültürel motif hangisidir?

Üç iç içe daireden oluşan Adinkrahene, baklava biçimli Berberi motifi ve düz çizgilerle kurulan menderes en kolay çizilen motiflerdendir.

Anadolu motifleriyle dokunmuş el dokuması bir halı görmek isterseniz Yahyalı'daki mağazamızdan Yahyalı halısı seçkimize göz atın ya da WhatsApp’tan yazın.

Halınızı birlikte seçelim

Yahyalı’daki mağazamızdan ek fotoğraf, ölçü ve fiyat bilgisi için hemen yazın ya da arayın. Odanızın fotoğrafını gönderirseniz size uygun halıları önerelim.

WhatsApp