Halı Terimleri Sözlüğü: Göbek, Köşelik, Bordür, Hav, Çözgü ve Diğerleri
Göbek, köşelik, bordür, su, çözgü, atkı, hav, kirkit, abraş… El dokuması halıyı anlatırken kullanılan terimlerin kısa tanımları, halının iskeletinden desen alanlarına ve Yahyalı halısına özgü model adlarına kadar.

Halı terimleri, bir halının nasıl yapıldığını, deseninin nasıl kurulduğunu ve nasıl satıldığını anlatan ortak kelimelerdir. Göbek, köşelik ve bordür halının desenini; çözgü, atkı, düğüm ve hav ise yapısını anlatır. Bir ilanı okurken, satıcıyla konuşurken ya da bir yazıda "lacivert köşelikli, hardal bordürlü" gibi bir tarif gördüğünüzde aklınızda ne canlanması gerektiğini bu sözlükte topladık.
Terimleri alfabetik değil, halıya bakış sırasına göre dizdik: önce halının iskeleti, sonra yüzeyi, sonra desen alanları, en son da renk ve alışverişte geçen kelimeler. Her terimin yanında kısa bir tanım var; ayrıntısını anlattığımız yazılara bağlantı verdik.
Halının iskeleti: tezgâhta kurulan yapı
El dokuması bir halı, tezgâha gerilen ipliklerin üzerine sıra sıra düğüm atılarak oluşur. Halının arkasını çevirdiğinizde gördüğünüz düzen bu yapının kendisidir.
Tezgâh: Dokumanın yapıldığı çerçeve. Anadolu'da halılar çoğunlukla dikey, ahşap tezgâhlarda dokunur.
Çözgü: Tezgâha boydan boya, dikey olarak gerilen iplikler. Halının iskeletidir; düğümler bu ipliklere bağlanır. Halının iki kısa kenarında dışarı çıkan uçları saçağı oluşturur.
Atkı: Her düğüm sırasından sonra çözgülerin arasından enine geçirilen iplik. Düğümleri yerinde tutar ve sıraları birbirine bağlar.
Düğüm (ilme): Çözgü ipliklerine bağlanan, uçları kesilince halının yüzeyini oluşturan kısa yün parçası. Anadolu'da yaygın olan simetrik Türk düğümüdür; Gördes düğümü de denir. İran düğümünden farkını Türk düğümü nedir? yazımızda çizimle anlattık.
Düğüm sıklığı: Belirli bir alana düşen düğüm sayısı. Genellikle 10 × 10 santimetrelik bir karede ya da santimetrekarede sayılır. Sıklık arttıkça motifler daha ince ve keskin çizilebilir.
Kirkit: Dokumacının atkıyı ve düğüm sırasını aşağı doğru vurup sıkıştırdığı, ağır, tarak biçimli alet. Halının sıkı ve dolgun olması büyük ölçüde bu vuruşlara bağlıdır.
Kenar örgüsü: Halının iki uzun kenarını boydan boya saran örgü ya da sargı. Kenarı sağlamlaştırır, halının köşelerden açılmasını önler.
Kilim şeridi: Halının iki ucunda, düğüm atılmadan düz dokunmuş ince bant. Düğümlü kısım ile saçak arasında durur ve son sıraların çözülmesini zorlaştırır.
Saçak: Halının kısa kenarlarından çıkan çözgü uçları. Sonradan dikilen bir süs değil, halının kendi ipliğidir. Neden kesilmemesi gerektiğini halı saçağı yazımızda anlattık.

Halının yüzeyi: hav ve ona bağlı kelimeler
Hav: Düğümlerin kesilmiş uçlarının oluşturduğu yumuşak yüzey. Elinizi halının üzerinde gezdirdiğinizde dokunduğunuz kısımdır.
Hav yüksekliği: Havın tabandan ne kadar yükseldiği. Düğümler atıldıktan sonra yüzey makasla düzlenir; kısa hav motiflerin daha net görünmesini sağlar, uzun hav daha yumuşak ama desen daha az keskin olur.
Hav yönü: Düğümler hep aynı yöne yatar, çünkü her sıra bir öncekinin üstüne vurularak sıkıştırılır. Elinizi halıda bir yönde gezdirince yumuşak, ters yönde hafif pürüzlü gelir. Bu yüzden halı bir yönden bakınca daha açık, öbür yönden daha koyu ve canlı görünür.
Halının tersi: Arka yüz. El dokuması bir halının arkasında motifler önden nasıl görünüyorsa aşağı yukarı aynı netlikte seçilir; düğümler tek tek sayılabilir.
Desen alanları: halıyı okumak için gereken kelimeler
Bir halının adı çoğu zaman desen alanlarından birinden gelir. "Üç göbekli", "krem göbekli", "lacivert köşelikli" gibi ifadeler bu bölümlere göre yapılan tariflerdir.

Zemin: Bordürlerin içinde kalan ana alan. "Kırmızı zeminli" denince bu alanın rengi kastedilir.
Göbek: Zeminin ortasındaki büyük motif. Madalyon da denir; baklava, altıgen, yuvarlak ya da basamaklı olabilir. Bir halıda bir, iki ya da üç göbek bulunabilir.
Köşelik: Zeminin dört köşesine dokunan, çoğu zaman göbeğin bir parçasını tekrar eden üçgen ya da çeyrek motif. Köşebent adı da kullanılır.
Bordür: Zemini çerçeveleyen kenar şeritleri. En geniş olanına ana bordür denir.
Su (iç su, dış su): Ana bordürün iki yanındaki ince şeritler. Akademik çalışmalarda sedef adıyla da geçer.
Mihrap: Zeminin bir ucunda yükselen basamaklı ya da kemerli niş. Seccadelerde ve mihraplı halılarda görülür.
Pano: Zeminin içinde ya da uçlarında ayrı bir renkle çerçevelenmiş dikdörtgen alan.
Motif: Desenin tekrar eden en küçük anlamlı birimi: koçboynuzu, elibelinde, pıtrak, yıldız gibi. Motiflerin halının neresinde durduğunun neden önemli olduğunu halı motifleri ve anlamları yazımızda anlattık.
Bu terimlerin bir halı üzerinde nasıl birleştiğini görmek için mağazamızdaki Üç Göbekli Kırmızı Yahyalı Halısı (Çift) iyi bir örnek: kırmızı zeminin boyunca birbirine bağlanan üç krem altıgen göbek, lacivert köşelikler ve hardal ile mor-lacivert tonlarında bordürler. Aşağıdaki fotoğrafta da göbeği ve bordürleri ayrı ayrı seçebilirsiniz.

Renk ve boya terimleri
Kök boya: Bitki kökü, kabuk, yaprak gibi doğal kaynaklardan elde edilen boya. Yahyalı yöresinde kırmızının "boyalı çili" kökünden, kahverenginin ceviz kabuğu ve yapraklarından, mavinin indigodan elde edildiği anlatılır.
Kimyasal boya: Sentetik boyar maddelerle yapılan boya. Rengi daha tektip olur.
Abraş: Aynı renk alanı içinde, çoğunlukla enine bantlar hâlinde görülen ton farkı. Yünün farklı partilerde boyanmasından doğar ve kendi başına kusur sayılmaz. Ayrıntısı abraş nedir? yazımızda.
Solma: Halının güneş gören kısmının zamanla açılması. Abraştan farkı, bir dokuma sırasıyla değil, ışığın vurduğu alanla sınırlı olmasıdır.
Yahyalı halısında duyacağınız adlar
Bazı kelimeler belli bir yörenin halılarına özgüdür. Yahyalı halısı konuşulurken sık geçenler şunlar:
Model adları: Kayseri Ansiklopedisi'nde Yahyalı halılarının en önemli çeşitleri göbekli, dabazlı, mihraplı, kemerli, karpuzlu ve üç göbekli olarak sayılır.
Dabazlı: Zemininde göbek bulunan, adını geometrik dabaz motifinden alan model.
Karpuzlu: Desende stilize karpuz motifinin öne çıktığı model.
Camili: Yahyalı'da bu adla bilinen model. Mağazamızdaki camili halı çiftinde kırmızı zeminin ortasında lacivert bir altıgen göbek ve bordürlerde küçük yapı motifleri var.
Öz Yahyalı: Tamamen kök boyayla dokunmuş Yahyalı halıları için kullanılan ifade. Kaynaklarda öz Yahyalı halılarda kök boyanın yüzde yüz, diğerlerinde en az yüzde yetmiş olduğu belirtilir.
Coğrafi işaret: Yahyalı el halısı coğrafi işaretlidir; bu, adın belirli bir yöreye ve dokuma özelliklerine bağlı olarak korunduğu anlamına gelir.
Alışverişte geçen kelimeler
El dokuması: Tezgâhta, düğümleri tek tek elle atılarak yapılan halı. Arkasında düğümler görünür, saçaklar çözgünün devamıdır.
Makine halısı: Dokuma makinesinde üretilen halı. Saçağı çoğu zaman sonradan dikilir.
Tek halı ve çift halı: Çift halı, aynı desenle dokunmuş birbirinin eşi iki halıdır. Mağazamızdaki birçok halı çift olarak satılır; ilanda "(Çift)" yazıyorsa iki eş halıdan söz edilir.
Yolluk: Koridor ve geçitler için dokunan, eni dar, boyu uzun halı.
Seccade: Tek kişilik namaz için dokunan küçük halı. Çoğunlukla mihraplıdır.
Ölçü: En ve boy olarak verilir; örneğin 122 × 205 cm. Ölçünün saçaklar dâhil mi hariç mi verildiği satıcıdan satıcıya değişebilir, bu yüzden almadan önce sormakta yarar var.
Sık sorulan sorular
Halıda göbek ve köşelik ne demek?
Göbek, zeminin ortasındaki büyük motiftir; madalyon da denir. Köşelik ise zeminin dört köşesine dokunan, çoğu zaman göbeğin bir parçasını tekrar eden motiftir. İkisi birlikte halının desen düzenini kurar.
Çözgü ve atkı arasındaki fark nedir?
Çözgü tezgâha boydan boya gerilen, halının iskeletini oluşturan ipliktir; saçaklar onun uçlarıdır. Atkı ise her düğüm sırasından sonra enine geçirilen ve düğümleri sabitleyen ipliktir.
Hav ne demek?
Hav, düğümlerin kesilmiş uçlarının oluşturduğu yüzeydir. Düğümler aynı yöne yattığı için havın bir yönü vardır; halı bu yüzden bir yönden açık, öbür yönden koyu görünebilir.
Halıda su ve bordür aynı şey mi?
Değil. Bordür zemini çerçeveleyen geniş kenar şerididir. Su ise ana bordürün iki yanındaki ince şeritlere verilen addır; iç su ve dış su diye ikiye ayrılır.
Dabazlı Yahyalı halısı nedir?
Dabazlı, Yahyalı halılarının bilinen modellerinden biridir. Zemininde göbek bulunur ve adını geometrik dabaz motifinden alır.
Bir ilandaki ya da halıdaki bir terimi anlamadıysanız, fotoğrafını gönderin, birlikte bakalım: WhatsApp’tan yazın.
Halınızı birlikte seçelim
Yahyalı’daki mağazamızdan ek fotoğraf, ölçü ve fiyat bilgisi için hemen yazın ya da arayın. Odanızın fotoğrafını gönderirseniz size uygun halıları önerelim.